สุโขทัย: ศิลาจารึกที่บอกว่าในน้ำมีปลา ในนามีข้าว

ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร มีศิลาจารึกจากสุโขทัยหลักหนึ่ง จารึกทั้งสี่ด้าน สูงราว 1.15 เมตร โดยทั่วไปกำหนดอายุไว้ที่ปี 1292 (พ.ศ. 1835) รัชกาลที่ 4 ทรงพบเมื่อปี 1833 (พ.ศ. 2376) ขณะยังทรงผนวช และได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกความทรงจำแห่งโลกของยูเนสโกในปี 2003 (พ.ศ. 2546) ความแท้ของจารึกหลักนี้เคยเป็นข้อถกเถียงในวงวิชาการและยังไม่มีข้อยุติ ข้อความในจารึกพรรณนาสุโขทัยสมัยพ่อขุนรามคำแหง และมีประโยคหนึ่งที่คนไทยยังพูดกันจนทุกวันนี้ว่า "ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว"

ในศตวรรษที่ 13 และ 14 สุโขทัยเป็นราชธานีของอาณาจักรสยามยุคแรก เมืองเก่ามีกำแพงดินและคูน้ำล้อมรอบ วัดที่เหลืออยู่ภายในส่วนใหญ่ก่อด้วยอิฐแดง เดิมฉาบปูนไว้ด้านนอก ทุกวันนี้ปูนหลุดร่อนไปมากจนเห็นเนื้ออิฐ เมื่อปี 1991 (พ.ศ. 2534) สุโขทัยได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกร่วมกับเมืองเก่าศรีสัชนาลัยและกำแพงเพชร

วัดมหาธาตุอยู่กลางอุทยานประวัติศาสตร์ เจดีย์ประธานมียอดทรงดอกบัวตูม ซึ่งเป็นรูปแบบเฉพาะของสมัยสุโขทัย รอบ ๆ มีพระพุทธรูปทั้งยืนและนั่ง บางองค์เหลือเพียงครึ่งองค์ ข้าง ๆ เป็นแถวเสาที่เหลือแต่ฐาน รอบวัดมีสระน้ำ สนามหญ้าระหว่างเจดีย์ตัดสั้น

ทางเหนือของเมืองเก่า วัดศรีชุมมีมณฑปสี่เหลี่ยมหลังเดียว ภายในประดิษฐานพระพุทธรูปนั่งองค์ใหญ่ชื่อพระอจนะ ช่องเปิดด้านหน้าสูงและแคบ มองจากระยะไกลเห็นพระพักตร์เพียงบางส่วน ส่วนพระหัตถ์ขวาที่วางอยู่เหนือพระชานุจะเห็นได้เมื่อเข้าไปใกล้

อุทยานกว้าง มีจักรยานให้เช่าปั่นไปตามโบราณสถาน นอกเขตโบราณสถานมีร้านเล็ก ๆ ขายก๋วยเตี๋ยวสุโขทัย น้ำใสรสออกหวาน ใส่หมู ถั่วฝักยาวหั่นท่อน และถั่วลิสงป่น สุโขทัยยังได้ชื่อว่าเป็นต้นกำเนิดประเพณีลอยกระทง คืนวันเพ็ญเดือนสิบสองของทุกปี สระหน้าวัดมหาธาตุจะเต็มไปด้วยกระทง