ที่ขอบปากปล่อง คืนผลผลิตทั้งปีให้แก่เทพ

ฟ้ายังไม่สาง ก็ปีนขึ้นไปตามลาดเถ้าภูเขาไฟ มุ่งสู่ปากปล่องของโบรโมแล้ว ลมแรง กลิ่นกำมะถันรุนแรง พัดจนลืมตาไม่ขึ้น รอบกายเป็นทะเลทรายสีเทาดำที่มองไม่เห็นขอบ ทุกก้าวใต้เท้าจมลงในทรายภูเขาไฟละเอียด ส่งเสียงซู่ทึบ ๆ ที่ปากปล่องมีคนมารวมกันแล้ว ไฟฉายคาดหัวไหวทีละดวงในความมืด บางคนอุ้มไก่ บางคนหิ้วตะกร้าผักผลไม้ รออย่างเงียบ ๆ ให้ฟ้าสาง

ยัดเนีย กาซาดา คือพิธีของชาวเติงเกอร์ หนึ่งในไม่กี่กลุ่มในชวาที่ยังนับถือศาสนาฮินดู ตำนานว่านานมาแล้ว มีคู่สามีภรรยาที่แต่งงานมานานแต่ไม่มีลูก อธิษฐานต่อเทพแห่งภูเขา เทพยอมประทานลูกยี่สิบสี่คน โดยมีเงื่อนไขว่าคนที่ยี่สิบห้าต้องถวายให้ภูเขาไฟ สุดท้ายลูกคนเล็กที่สุดก็เดินเข้าไปในปากปล่องจริง ๆ ก่อนจากไปทิ้งคำไว้ว่า ทุกเดือนกาซาดา จงนำผลผลิตที่ดีที่สุดมาถวายเทพ ดังนั้นรุ่นแล้วรุ่นเล่า ชาวเติงเกอร์จึงนำผลผลิตทั้งปีขึ้นภูเขาในวันนี้

ชาวนาแก่คนหนึ่งยกถุงข้าวขึ้นเหนือหัว พึมพำคำที่ฟังไม่ออกสองสามคำ แล้วเหวี่ยงสุดแรง ถุงข้าวลากผ่านแสงรุ่ง ตกลงในปากปล่องที่พ่นควัน บนหน้าเขาไม่มีความอาลัย กลับสงบ ราวกับกำลังชำระหนี้ที่ตกลงกันไว้นานแล้ว เครื่องถวายถูกโยนเข้าไปทีละชิ้น ไก่ ผักผลไม้ รวงข้าวเป็นมัด หายไปในควันและความลึก

บนผนังด้านในของปากปล่อง ยังมีคนที่ขึ้นมาจากตีนเขา ใช้ตาข่ายและถุงผ้าห้อยตัวเสี่ยงอันตรายอยู่ที่ขอบ หวังรับเครื่องถวายที่ตกลงมา สำหรับพวกเขา นั่นคือสิ่งที่พกพาพรของเทพ ฟ้าค่อย ๆ สว่าง แสงแผ่มาจากปลายอีกด้านของทะเลทราย ย้อมสีเทาดำทั้งผืนเป็นสีทองจาง ๆ ควันกำมะถันลอยเฉียงไปในลม ยืนที่ขอบปล่อง ลมแทบจะพัดคนปลิวไป

จากก้นปล่องมีเสียงครืน ๆ ต่ำ ๆ แผ่วมา ราวลมหายใจของภูเขาเอง ลมพัดควันกำมะถันมาที่หน้าเป็นพัก ๆ แล้วก็พาไปเป็นพัก ๆ ทรายใต้เท้าอุ่น ลึกลงไปกว่านั้นคือภูเขาไฟที่ยังมีชีวิต ชั่วขณะนั้นจะเข้าใจขึ้นมาทันทีว่า นี่ไม่ใช่ทิวทัศน์ แต่เป็นสิ่งมีชีวิต ที่มีอารมณ์ ที่ตอบสนอง ที่คนทั้งเผ่ายำเกรงมารุ่นแล้วรุ่นเล่า

มองผลผลิตทั้งปีถูกคืนให้ภูเขาลูกนี้เช่นนี้ ชั่วขณะนั้นผมก็เข้าใจขึ้นมาว่า การอยู่ด้วยภูเขา หมายความว่าอย่างไร ไม่ใช่มองภูเขาเป็นทิวทัศน์ แต่มอบชีวิต ผลผลิต และความหวังทั้งปี ให้มันจริง ๆ คุณพาภูเขาไฟลูกนั้นไปไม่ได้ แต่รุ่งสางที่ขอบปากปล่องนั้น ที่มองคนอื่นคืนสิ่งที่ดีที่สุดของตนอย่างสมเกียรติ ผมคิดว่าคุณก็จะจำไปอีกนาน