ด่านซ้าย: พระธาตุที่ห้ามใส่เสื้อแดงขึ้นไปไหว้

พระธาตุศรีสองรักเป็นพระธาตุสีขาว ตั้งอยู่ริมลำน้ำหมันนอกตัวอำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย สมเด็จพระมหาจักรพรรดิแห่งอยุธยาและพระเจ้าไชยเชษฐาธิราชแห่งล้านช้างตกลงกันว่าจะไม่รุกรานดินแดนของกันและกัน จึงเริ่มสร้างพระธาตุบนเขตแดนของสองอาณาจักรเมื่อปี 1560 (พ.ศ. 2103) และสร้างเสร็จในปี 1563 (พ.ศ. 2106) องค์พระธาตุสูงราว 20 เมตร ก่ออิฐถือปูนสีขาวแบบล้านช้าง ฐานสี่เหลี่ยมย่อมุม ส่วนบนเป็นทรงบัวเหลี่ยม สีแดงถือเป็นสีของเลือดและสงคราม ขัดกับความหมายของสัญญาไมตรีที่พระธาตุเป็นสัญลักษณ์ ผู้มาไหว้จึงไม่ใส่เสื้อผ้าสีแดง และไม่นำดอกไม้หรือของสีแดงเข้าไปในเขตพระธาตุ

ศิลาจารึกที่จารึกคำสัญญาไว้ห้ามลูกหลานรุกล้ำแย่งชิงดินแดนของกัน เมื่อฝรั่งเศสผนวกด่านซ้าย จารึกหลักนี้ถูกนำไปเวียงจันทน์และแตกหักในเวลาต่อมา ชิ้นส่วนเก็บรักษาไว้ที่หอพระแก้ว ส่วนหลักที่ตั้งอยู่ข้างพระธาตุเป็นของจำลอง

อำเภอด่านซ้ายอยู่ทางตะวันตกของจังหวัดเลย มีพื้นที่ราว 1,732 ตารางกิโลเมตร ทิศเหนือติดแขวงไชยบุรีของลาว พื้นที่ส่วนใหญ่อยู่ในเขตอุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า เทือกเขาทางตะวันออกของอำเภอเป็นต้นน้ำป่าสัก ส่วนปลายด้านใต้คือภูทับเบิก ยอดสูงสุดของเทือกเขาเพชรบูรณ์ ตัวอำเภอไม่ใหญ่นัก มีลำน้ำหมันไหลผ่านข้างเมือง

บนเนินห่างจากตัวอำเภอราวหนึ่งกิโลเมตรคือวัดเนรมิตวิปัสสนา อุโบสถและเจดีย์ก่อด้วยศิลาแลงสีน้ำตาลแดงเนื้อพรุน มณฑปด้านหลังก็ใช้ศิลาแลงเช่นกัน พระประธานในโบสถ์จำลองจากพระพุทธชินราชที่พิษณุโลก ภาพจิตรกรรมฝาผนังวาดโดยช่างพื้นบ้านด่านซ้าย หลวงพ่อมหาพันธ์ ผู้สร้างวัด เป็นชาวสุรินทร์ เริ่มสร้างอุโบสถหลังใหญ่เมื่อปี 1986 (พ.ศ. 2529) ท่านมรณภาพในปี 1997 (พ.ศ. 2540) สรีระและหุ่นขี้ผึ้งของท่านประดิษฐานอยู่ในมณฑปหลังนั้น

วัดโพนชัยกลางเมืองเป็นศูนย์กลางงานผีตาโขนทุกปี ในวัดมีพิพิธภัณฑ์เล็ก ๆ ที่จัดแสดงหน้ากากไว้ตลอดปี หน้ากากแต่ละอันแกะจากโคนก้านมะพร้าว จมูกยาวงอนขึ้น