หุบเขาบาเลียม: บ่อเกลือที่ใช้ต้นกล้วยซับน้ำเกลือ

จากหมู่บ้านจีวิกาในหุบเขาบาเลียม เดินขึ้นทางเขาราวหนึ่งชั่วโมง จะถึงบ่อเกลือชื่ออีลูอากาอีมา เป็นแอ่งน้ำเค็มที่ซึมขึ้นมาจากใต้ดิน กว้างที่สุดราวสี่เมตร สารคดีปี 1972 บันทึกวิธีทำเกลือไว้ ผู้หญิงทูนต้นกล้วยขึ้นเขา ลอกเปลือกนอก ทุบลำต้นให้เป็นเส้นใยแล้วแช่ในน้ำเกลือ พอลงเขาก็เผาเส้นใยเป็นขี้เถ้าละเอียด นวดกับน้ำเป็นก้อนเกลือ ห่อใบตอง แล้วตากจนแห้งเป็นก้อน

เดือนมิถุนายน 1938 เครื่องบินสำรวจของคณะริชาร์ด อาร์ชโบลด์ นักสัตววิทยาชาวอเมริกัน บินลงใต้จากฮอลแลนเดีย (ปัจจุบันคือจายาปุระ) และพบหุบเขากว้างกลางเทือกเขาตอนกลางของนิวกินี มีหมู่บ้านล้อมรั้ว ไร่นา และคูระบายน้ำ ทหารดัตช์บนเครื่องเรียกที่นี่ว่า Groote Vallei หรือหุบเขาใหญ่ หุบเขาบาเลียมยาวราว 80 กิโลเมตร กว้างราว 20 กิโลเมตร สูงจากระดับน้ำทะเล 1,600–1,700 เมตร และปัจจุบันมีประชากรกว่า 200,000 คน

เมืองหลักคือวาเมนาริมแม่น้ำบาเลียม คนนอกส่วนใหญ่บินเข้ามาจากจายาปุระ หมู่บ้านในหุบเขาเป็นของชาวดานีที่เรียกตัวเองว่าฮูบูลา และชนเผ่าที่สูงกลุ่มอื่น บ้านเป็นทรงกลมมุงหญ้าเรียกว่าโฮไน พืชหลักคือมันเทศ ภาษาท้องถิ่นเรียกว่าฮิเปเร แต่ละพันธุ์มีชื่อของตัวเอง เช่น เฮลาเลเก เยเลลี และมูซาเนเกน

ชาวปาปัวใช้ถุงตาข่ายที่เรียกว่าโนเกนขนของ วิธีทำต่างกันไปในแต่ละชุมชน แต่โดยทั่วไปจะตัดกิ่งหรือเปลือกของไม้พุ่มเล็ก ๆ มาลนไฟ แช่น้ำ ตากแห้ง แล้วฟั่นเป็นเส้น บางทีย้อมสีจากพืช จากนั้นผูกปมด้วยมือจนเป็นถุง กว่าจะทำเป็นต้องใช้เวลาหลายเดือน โนเกนใช้ใส่พืชผล ฟืน ปลา และใช้อุ้มทารกกับสัตว์เล็ก ในปี 2012 ยูเนสโกขึ้นทะเบียนเป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่ต้องได้รับการคุ้มครองอย่างเร่งด่วน

งานแต่ง งานศพ หรือการคืนดีกันระหว่างตระกูล ต้องมีบาการ์บาตู คือเอาหินเผาร้อนวางสลับกับมันเทศ ผัก และเนื้อหมูในหลุมดิน แล้วปล่อยให้ไอน้ำอบจนสุก งานเทศกาลหุบเขาบาเลียมใกล้วาเมนาทุกเดือนสิงหาคมก็มีการขุดหลุมทำเช่นกัน หมูซื้อขายกันที่ตลาดจีบามาในวาเมนา ซึ่งเป็นหนึ่งในตลาดดั้งเดิมที่ใหญ่ที่สุดของเขตจายาวิจายา คนในเขตนี้เกือบร้อยละ 85 ยังพึ่งพาตลาดดั้งเดิม คอกหมูในตลาดมีไม่พอ คนขายหมูเป็น ๆ จึงผูกหมูไว้หน้าตลาด